Przejdź do komentarzyOSOBISTE SPOJRZENIE NA FIODORA DOSTOJEWSKIEGO
Tekst 28 z 40 ze zbioru: ŻYCIE W NIEBYCIE
Autor
Gatunekpublicystyka i reportaż
Formaproza
Data dodania2015-10-03
Poprawność językowa
Poziom literacki
Wyświetleń2086

Żyje krótko, bo zaledwie sześćdziesiąt lat; w roku 1821 pojawia się na świecie, by umrzeć w roku 1881.

Kiedy rodzi się August Strindberg i powstaje Dawid Copperfield Dickensa, a w Paryżu kończy swój ziemski bieg Juliusz Słowacki, w roku 1849 powstaje nieukończona powieść Dostojewskiego – Nietoczka Niezwanowa, utwór, od którego rozpoczyna się moja fascynacja tym pisarzem. Przyznam, że temat zawiłego dzieciństwa i sierocej młodości głównej bohaterki pochłaniał mnie dużo mniej, niż naszkicowana z biglem postać jej ojczyma, człowieka wziętego z biblijnej przypowieści o zmarnowanym talencie.

Dopiero wiele lat później dojrzałem do zrozumienia Biesów, ale chyba nie dojrzałem do całkowitego wczucia się w jej sens, bo ilekroć wracam do lektury tej książki, tylekroć znajduję w niej świeżo wypatrzone, ukryte warstwy, których wcześniej nie dostrzegłem. Zresztą nie tylko Biesy, bo historia powtarza się przy czytaniu Braci Karamazow, Notatek z podziemia, lub Zbrodni i kary. Toteż zastanawiam się, ile razy można dojrzewać i dlaczego, gdy odkrywam je na nowo, czuję się jak wiecznie naiwny książę Myszkin z powieści Idiota. Za każdym nowym podejściem dzieje się tak samo i prawdopodobnie, gdy będę czytał je znowu, jeszcze natknę się na subtelności niezauważone wcześniej.

A propos Idioty. Dzieło Dostojewskiego powstaje w tym samym czasie (1869), co Wojna i pokój Tołstoja, Człowiek śmiechu Wiktora Hugo i Szkoła uczuć Gustawa Flauberta. Fakt ten jest o tyle ważny, że omawiając  twórczość określonego autora warto przedstawić ją na tle innych wydarzeń, umiejscowić w konkretnej epoce, powiązać je z innymi kontekstami w całość. Należałoby przybliżyć zachodzące procesy w muzyce, malarstwie, rzeźbie i wszystkich pozostałych dziedzinach artystycznego wyrazu, gdyż tylko poprzez holistyczne patrzenie będziemy w stanie ocenić własny dorobek i punkt, w którym się znajdujemy.

Tyle dygresji na temat powiązań.

Mistrz Fiodor bez przerwy zaskakuje; nie zezwala na myślenie stereotypowe, jednoznaczne, ugruntowane w potocznej psychice, na poruszanie się po wytyczonych trasach szablonowej psychologii. Konsekwentnie podważa je, zachęca do zmiany dotychczasowych przekonań, zmusza do ich weryfikacji, a zatem obala mity o niezmiennie wyrazistych osobowościach.

Charaktery jego bohaterów są względne, uzależnione od kaprysów okoliczności; ich dobre cechy, przemieszane ze złymi, zgodnie i wytrwale wirują po kartach powieści, są obecne w notatkach i dziennikach pisarza. Tam, w Dzienniku, obok publicystycznych artykułów na aktualne tematy, umieszcza fragmenty opowiadań (Bobok, Stuletnia, Sen śmiesznego człowieka, a w 1876 roku całe: Łagodną (tu, na marginesie powiedzieć wypada, że w tym samym 1876 roku powstaje opowiadanie Henryka Sienkiewicza – Hania).

*

W recenzjach Zbrodni i kary eksponowany jest podstawowy wątek z Rodionem Raskolnikowem i zamordowaną przez niego Aloną Iwanowną, lichwiarką.  Skupia się na nim większość krytyków. Kiedy myślę o tej powieści, wydaje mi się, że zawężanie arcydzieła do kryminalnego wątku, jest szkodliwą banalizacją jej przesłania.

Nie uchodzi pomijać tematu ojca Soni, jednej z kluczowych postaci utworu. Także niestałego w postanowieniach urzędniczyny Marmieładowa, a zwłaszcza jego alkoholowych perypetii. Tym więcej, że powieść miała nosić tytuł Pijaniutcy. Nie sposób zignorować jego żony, Katarzyny Iwanownej, tak wstrząsająco przedstawionej przez pisarza, kobiety o zawyżonych ambicjach, przez nędzę doprowadzonej do galopujących suchot, obłędu i śmierci. Nie można zlekceważyć roli Piotra Łużyna, czy podłego Swidrygajłowa, który ma przebłyski szlachetności i wyrzuty sumienia popychające go do samobójstwa.

No a już opisanie sylwetki Porfirego Pietrowicza, to prozatorski koncert, psychologiczna wirtuozeria! Pyzaty tłuścioch o cynicznej duszy, raz poczciwy i na swój sposób sympatyczny, a raz chłodny badacz, analizator ludzkich temperamentów, na ogół sprawia wrażenie poczciwca, nieszkodliwego wesołka, jednak to wrażenie mylące. W rzeczywistości jest drapieżnikiem, a wszystkie jego maski i zmieniające się usposobienia służą mu do prowadzenia śledczej gry, do  nękania przypuszczalnych zbrodniarzy, w tym wypadku do zastawiania sideł na Raskolnikowa.

Raskolnikow jest dla Porfirego przeciwnikiem niełatwym, ale że lubi skomplikowane wyzwania, zwłaszcza zaś psychologiczne harce, co rusz wpędza Rodiona w stan  emocjonalnego napięcia, w ciągłe trzymanie języka, nerwów i mimiki na wodzy. Żyje w ciągłej obawie przed zdemaskowaniem, w naprężonym pogotowiu i nawet, gdy nie  jest przez Porfirego atakowany, ma wrażenie, iż musi się przed nim bronić.

Nie ma chwili wytchnienia, odsapki od pajęczej sieci tego mistrza zabawy w kotka i myszkę. To usypia swoją ofiarę,  to zakłada jej powróz na szyję za pomocą niezbitych poszlak, wątłych szczególików i luźnych sugestyjek. Biedny, osaczony Raskolnikow miota się, wywija, kręci sobą młynka, nic mu to jednak nie pomoże; Porfiry to buldog z trismusem! W kółko poddaje go badaniu, analizuje, rozdrażnia, podpuszcza; to zwalnia uścisk, to wystawia na sztych.  Nieprzewidywalny, trudny do rozgryzienia, w rezultacie  stawia Raskolnikowa w sytuacji, gdy jedynym rozsądnym wyjściem jest przyznanie się do winy.

Rozgadałem się o Zbrodni i karze, a rzec by należało o innych dziełach. Choćby o Graczu, powieści napisanej w ciągu miesiąca i o tyle ciekawej, że na wskroś przenikniętej autobiograficznymi elementami; obserwacjami wziętymi z rzeczywistości.

Dostojewski był hazardzistą. Przez większość swojego życia tonął w karcianych długach i to one mobilizowały go do pisania. Kto wie, czy gdyby nie ten zgubny nałóg, moglibyśmy teraz delektować się jego utworami. Możliwe też, że jeśli ominąłby go wyrok śmierci odwołany w ostatniej chwili i zamieniony na czteroletnią katorgę, czytalibyśmy dzisiaj jego Wspomnienia z domu umarłych; intymne autopsje kształtują pisarza.



  Spis treści zbioru
Komentarze (3)
oceny: poprawność językowa / poziom literacki
avatar
Wielki po kolejne tysiąclecia Fiodor Michajłycz Dostojewski... Filozof, myśliciel, publicysta, pisarz-nowator, duchowy ojciec rosyjskiego personalizmu, prekursor egzystencjalizmu i freudyzmu... "Zbrodnia i kara"/"Priestuplienije i nakazanije", "Bracia Karamazow"/"Bratija Karamazowy", "Biesy"/"Biesy", "Idiota"/"Idiot", "Gracz"/"Igrok", "Wspomnienia z domu umarłych"/"Zapiski iz Miortwogo doma", "Łagodna"/"Krotkaja", "Białe noce"/"Bielyje noci", żeby wymienić tylko te pierwsze z brzegu... ALE JAK SIĘ TO CZYTA W ORYGINALE!! Język rosyjski z tym swoim ruchomym akcentem... śpiewa!... czego nasz polski nie umie :(
avatar
Dostojewski pisze o ludziach i ich poszukiwaniach dobra i/lub zła tak, jakby był każdym z nich, a przecież są oni za każdym razem niepowtarzalni, skrajnie różni i zmienni: wczoraj byli tacy, dzisiaj są inni, a pojutrze będą jeszcze inni. Inni pisarze swoich bohaterów przedstawiali jak żywe monumenty. Wielu z nas zresztą do dzisiaj tak widzi człowieka - jako skamielinę, chodzący gadający beton. Nie ma refleksji, że ludzki charakter i osobowość są w stanie pernanentnej ewolucji. Dla nich zaszlufladkowany 40 lat temu Kowalski - dzisiaj 90-letni dziadek - nadal jest tamtym Kowalskim.

Myśl o nieprzewidywalności reakcji i czynów drugiego człowieka - to zasługa Dostojewskiego. Freud to tylko potem - już w XX w. - empirycznie uzasadnił i naukowo udowodnił
avatar
To wynalazkiem tego geniuszu, jakim był Fiodor Dostojewski, jest jego unikatowa powieść polifoniczna, w której - jak w chórze - głos WSZYSTKICH postaci ma równorzędne znaczenie;

WSZYSCY jego bohaterowie wczoraj mówili/robili jedno, mówią/robią dzisiaj drugie, a jutro powiedzą/zrobią trzecie.

Nie jest tak, że człowiek- to gotowy karton z zawartością! To zdarzenia i kolejne wyzwania definiują nas jako ludzi, i to poprzez swoje czyny wciąż na nowo stajemy się człowiekami: jedni idą jak burza i po ludzku uświęcają się, drudzy są biernymi oglądaczami, jeszcze inni łamią sobie kręgosłup i kończą jako podlece.

Są też i tacy, którzy w zależności od tego, w którą stronę wieją wichry dziejów, są raz jednymi, raz drugimi, raz trzecimi JEDNOCZEŚNIE.

Jak ocenić Raskolnikowa, który jest i urodzonym romantycznym buntownikiem, i kochającym synem i bratem, i czułym kochankiem - i zimnym, kalkulującym z premedytacją zabójcą staruszki-lichwiarki... i przypadkowym mordercą jej cudownej siostry??

W chrześcijańskiej narracji najgorszy spod ciemnej gwiazdy zbir może zostać świętym!
© 2010-2016 by Creative Media
×